Found in Photography
Atelier bezoek: Ilona Plaum19 Mei 2019/ Mister Motley
Alex de Vries
Around one day 2006
Het atelier van Ilona Plaum (1970), gelegen in een open ruimte boven dat van beeldhouwer Anno Dijkstra in de Nieuwe Vide in Haarlem, is alle behalve een fotostudio. Binnenkort moeten zij en Dijkstra de ruimte verlaten vanwege sloop-, herbouw- en nieuwbouwplannen van dit markante stuk Haarlems industrieel erfgoed. Daardoor oogt de ruimte nog meer onttakeld dan deze van zichzelf al is. Op de mezzanine waar Plaum werkt heerst de sfeer van een teken- en schilderatelier. In het achterste gedeelte is nog wel een redelijk schone studio-opstelling voor het maken van foto’s. De situatie geeft al aan dat Ilona Plaum geen opgeleide fotograaf is, maar een beeldend kunstenaar die fotografisch middelen gebruikt om haar werk te maken. Ze heeft haar uitdrukkingsvorm gevonden in de fotografie om die techniek vervolgens in te zetten voor een ongebruikelijke vorm van teken-, schilder- en installatiekunst.
De vader van Ilona Plaum was een gepassioneerd zeezeiler en nam zijn gezin vaak mee op reizen naar Engeland, Noorwegen en Frankrijk. Iedere zee kent eigen geheimen. Het zeewater herbergt verschillende dieptes, stromingen en onderstromingen wat tezamen met de wind de golfslag bepaalt. Indrukwekkend was voor haar de Franse zee. Zo herinnert ze zich golven van vijf à zes meter hoog op weg naar het eiland Corsica. Varend van dal naar top wisselde haar stemming: van vrijheid en openheid - door het plotselinge ruimtelijke overzicht - naar gevoelens van nietigheid en machteloosheid door de massa’s water die als dreigende muren om haar heen stonden.
Ilona Plaum groeide op in Wormer, een nieuwbouwdorp gelegen tussen de Zaanse industrie en een landschappelijke, romantische omgeving. Ze had er een paardje waar ze veel op reed. Een jaar na de middelbare school ging ze naar de Rietveld Academie. Ze koos er voor de afdeling edelsmeden vanwege de interesse voor ambachtelijke, materiële en ruimtelijke onderwerpen. Met docenten als Ruud Peters en Marian Unger en talloze interessante gastdocenten voelde ze zich vrij om te doen wat haar voor ogen stond. Ze experimenteerde met conceptuele uitgangspunten waarbij ze onder invloed van Sophie Calle verschillende soorten acties als sierraad presenteerde. Daarna werd het ontwerpen toch vooral teruggevoerd op het materiaal. Hoewel het werken in materialen en ruimtelijke objecten haar goed beviel, bleek ze na het afstuderen toch geen sieraadontwerper te zijn. Ze had niet veel op met de meer lichamelijke kant die het sieraad vooral ook heeft. De vraag ’waarmee ga ik mijn geld verdienen’ diende zich ook aan. Ze ging met haar broer die parttime voor een platenmaatschappij werkte, platenhoezen ontwerpen en in het verlengde daarvan websites maken voor bedrijven. Voor die websites waren foto’s nodig en die ging zij daarom zelf maken. Ze kocht een Sony Cybershot, een digitale camera, waarmee ze snel en doeltreffend kon werken.
Het fotografisch kader biedt Ilona Plaum afstand en overzicht. Met een foto isoleert ze iets uit de beweeglijkheid van het bestaan waarin alles veranderlijk is. Ilona Plaum: “De camera grijpt die veranderlijkheid bij zijn lurven. Het legt de beweging in een houdgreep. Ippon, je maakt een punt zoals bij judo.”
Focused Silence 2014
De bedrijfsfoto’s voor de websites waren goed om zich technisch te ontwikkelen en greep te krijgen op het beeld. In haar vrije tijd maakte ze ook wel andere foto’s onder andere van boomkruinen van onderaf bekeken en daar zaten beelden bij die haar troffen. “Het was alsof ik de beweging op heterdaad had betrapt,” zegt ze, “alsof de bomen als explosies uit de grond te voorschijn kwamen en dat ik de totstandkoming ervan zag vloeien als een rivier. Een wisselwerking tussen expansie en krimp die een magie heeft die je niet kunt zien, maar die er wel is.”
Om die magie van het opgaan in een natuurverschijnsel en de tijdsbeleving te intensiveren en wel zichtbaar te maken, kwam ze op een eenvoudig idee. Ze nam een vel papier, knipte er een snede in en schoof die om een plantendeel waardoor het blad, de bloem of de vrucht geïsoleerd voor het papier kwam te liggen. Ze paste in feite de techniek van de fotografische ‘back drop’ toe. Juist door de vervlakking van het beeld ontdekte ze dat ze ermee een verruiming tot stand bracht. Ze begon die beelden te maken onderweg van en naar haar werk en langzaam nam de betekenis ervan toe. Ze vond een tapijt op straat en zette die achter een plant om een ander beeld tot stand te brengen dan die eerste nogal neutrale florale kadreringen die hun kracht danken aan de radicale afzondering van de plant van zijn omgeving, geïnspireerd door de werkwijze van kunstenaars als Henri Matisse en David Hockney. De natuur doet zich voor als een motief waarin beweeglijkheid en stoffelijkheid tot stilstand zijn gekomen. Het zijn planten die in feite op hun rug liggen en willoos zijn geworden. Om de wil ervan weer op te wekken ging ze niet langer buiten fotograferen, maar in de studio. Ze bouwde een podium van vijf meter en construeerde achtergronden waarin het beeld kon verdwijnen.
De rol van de foto in haar werk is voor Ilona Plaum duidelijk: “De foto plaatst me op de maan: ik word op afstand gezet en de ruimte breekt open. Het is alsof ik in een glazen bol kijk. In het verdere maakproces schakel ik steeds tussen de positie van een waarnemer die observeert met zijn camera en zich buiten de glazen bol bevindt en de maker die erin ten tonele verschijnt en creëert temidden van het nu. Voor mij is het kunstenaarschap een verlangen om samen te vallen met de oersoep, terwijl ik toch zo’n rationeel mens ben en door over alles na te denken daar buiten sta.”
Die rationele inslag van Ilona Plaum is hoe dan ook wel afleesbaar aan haar werk. De interne logica van het beeld is navolgbaar, maar slaat de structuur ervan niet dood. Ze voert een tango uit met wat ze weet en niet weet en daartussen komt het beeld tot stand. In haar recente werk is overigens nauwelijks deduceerbaar hoe ze te werk gaat om een vrijwel volkomen abstract beeld van een natuurverschijnsel tot stand te brengen. Het zijn zwevende, transparante waarnemingen die de cyclus van de celvorming in het leven als onderwerp hebben.
Week39 _2018 uit serie Common Ground
Een simpel takje vormt het uitgangspunt. Het takje dat ze uitzocht vanwege persoonlijke voorkeuren voor de botachtige structuur, de meanderende dunne verschijning ervan die toch massa heeft, gebruikt ze als mal om er meerdere van te maken en in te zetten in een fotografische setting. Ze voegt er geschilderde elementen aan toe in een kleurenpalet die associaties oproepen van het landschap en het luchtruim.
In een andere serie werk plaatst ze met een glazen ruitvorm als onzichtbaar repoussoir – je kijkt er namelijk doorheen – het fotografische beeld in een onnavolgbaar perspectief waardoor je het beeld doorlopend aftast op zoek naar enige houvast. Bij het afdrukken kiest ze voor grotere afdrukformaten terwijl het studiobeeld relatief klein is. Daarmee veroorzaakt ze de sensatie dat je achteruit moet lopen om het beeld als geheel te kunnen waarnemen, terwijl je er tegelijkertijd naar toe wil gaan om het beter te kunnen zien.
Week30 _2016
“De natuur is niet romantisch,” zegt Ilona Plaum. “Het is de mensenblik die haar romantisch maakt. Het is de constructie van een illusie die de functionaliteit van de natuur een gevoelsmatige invulling geeft. De natuur is meedogenloos en houdt niet van mij. Waarom houd ik dan van de natuur?“
Van observator is Ilona Plaum transformator geworden. Ze zet de natuur naar haar hand. Noties als voor, midden en achter uit de fotografie hanteert ze om de beelden die ze maakt als het ware binnenstebuiten te keren. Het gefotografeerde object is een vorm van plaatsbepaling, maar wel van iemand die fotografische middelen als Hockney’s ‘Secret of Knowledge’ inzet om nabijheid en afstand met elkaar te verenigen.